Angst als symptoom van een nihilistische tijdsgeest. Waar is de objectieve geest? - Lezing van Prof. Joachim Duyndam

Waarom je de lezing van filosoof Joachim Duyndam niet mag missen

Angst kan verlammen, maar hoop zet in beweging. In onze lezingenreeks 'Tussen vrees en hoop' onderzoeken we de mechanismen van angst in ons brein, in de politiek en in religies. Want hoe vaak worden zonde, schuldgevoel en de angst voor het hiernamaals niet gebruikt om ons denken en handelen te sturen?

Humanist en filosoof prof. dr. Joachim Duyndam (Universiteit voor Humanistiek en oprichter van het BetekenisLab) leert ons hoe we ons hiertegen kunnen wapenen. Traditionele godsdiensten dicteren vaak van bovenaf wat goed of fout is, niet zelden ondersteund door de dreiging van straf. Professor Duyndam laat zien dat het ook anders kan. Vanuit een krachtig humanistisch perspectief reikt hij ons de ultieme filosofische gereedschappen aan om angst te overwinnen.

Prof. Duyndam schreef ons in de aanloop van dit debat volgende tekst als inleiding tot de lezing:

Volgens de Franse politiek filosoof Dominique Moïsi (1946) is angst vandaag de basisstemming in het Westen. Met basisstemming verwijst Moïsi naar een onderliggende maar alomtegenwoordige emotie die mensen individueel én collectief in haar greep heeft. Terwijl in het Westen de angst regeert, geldt dat volgens Moïsi voor vernedering in het Midden-Oosten en voor hoop in Aziatische landen met een relatief jongere bevolking.

Angst is een nuttige emotie voor zover hij ons waarschuwt voor dreiging en gevaar, maar angst kan ook overheersend worden en ons verlammen. Als angst leidt tot stilstand (freeze) of tot vluchtgedrag (flight) – in romantische verstrooiing, in nostalgie naar een geïdealiseerd verleden of simpelweg in wegkijken –, dan werkt hij ons tegen en staat hij verbetering in de weg. Maar hoe kunnen we naast of in plaats van freeze en flight een derde optie – fight – realiseren?

In mijn visie is angst vooral een symptoom, een symptoom van de nihilistische geest die momenteel in het westen rondwaart. In mijn lezing zal ik laten zien dat een zingevend antwoord op het nihilisme, en op de angst die nihilisme met zich meebrengt, bestaat in geestelijke weerbaarheid (Engels: resilience = veerkracht). Geestelijke weerbaarheid vat ik op als een verhouding tussen subjectieve geest (alles wat mensen, denken, willen, voelen, bewustzijn, dromen, etc., individueel én collectief) en objectieve geest.

Zingeving berust op een relatie tussen de objectieve geest van bijvoorbeeld kunstwerken en rituelen, en de subjectieve geest van deelnemers aan kunstwerken en rituelen. Maar objectieve geest is meer. Voor de Verlichtingsdenker G.W.F Hegel (1770-1831) behoren de moraal en de rechtstaat tot de objectieve geest.

In onze subjectivistische tijd staat de objectieve geest onder druk. Vandaag zien we steeds meer subjectieve willekeur, en is ‘objectief’ een allergeen woord geworden. Nihilistische krachten in de politiek en andere machtscentra hollen de rechtstaat uit, en maken van de moraal een lachertje.

Een doordenking van dat lastige fenomeen ‘geest’ helpt ons onze angstige tijd beter te begrijpen, en biedt perspectief op geestelijke weerbaarheid tegen nihilisme.

Prof. Dr. Joachim Duyndam (1954) is een Nederlands filosoof en emeritus hoogleraar Humanisme en Filosofie aan de Universiteit voor Humanistiek (UvH) in Utrecht.  Hij promoveerde in 1997 op een interdisciplinaire studie naar empathie. Zijn onderzoek richt zich op én vanuit betekenisvelden van mimesis (nabootsing): voorbeeldfiguren, empathie, geestelijke weerbaarheid (resilience), vergeving, humanisme en filosofie. Zijn werk in onderwijs en onderzoek is te vinden in de artikelen, video-colleges, podcasts, interviews op www.betekenislab.nl.

BetekenisLab® onderzoekt betekenisrelaties vanuit deze zes betekenisvelden. Het centrale en leidende begrip in dit onderzoek is mimesis. Dit oorspronkelijk Griekse woord betekent onder andere imitatie en navolging, maar ook: weergeven, verwoorden, uitbeelden, performen.

Betekenis komt tot stand door interpretatie, door een (descriptief of normatief) oordeel. In de opvatting van BetekenisLab verbindt een oordeel of interpretatie iets betekenisvragends met iets betekenisgevends.

Het enige dat je uit dit leven meeneemt is wat je hebt doorgegeven ...